امشاسپندان - بهره ی سوم: امشاسپند اردیبهشت
این امشاسپند در جهان مینوی نماینده ی راستی و درستی و پاکی و اشویی ( تقدس ) مزدا اهورا است و در جهان خاکی، نگهبانی از آ تش با او است .
** واژه ی اردیـبـهـشـت در اوسـتـا بـه گـونه ی ا َشـاوَهــیــشـْـتــا آمده است. در پی نوشت ِ واژه ی ا َشَ در فرهنگ واژه های اوستا چنین می خوانیم :
«۱ - راستی، درستی، پارسایی، پاکی، دستور دهنده ی پاک ِ سپنتایی.
۲ - نماز ِ اشم وهو.
۳ - اشاوهیشتا = اردیبهشت، سومین امشاسپند از هفت امشاسپندان.
۴ - نام ِ روز ِ سوم ِ هر ماه.
۵ - نام ِ دومین ماه ِ سال، اردیبهشت.» ( فرهنگ واژه های اوستا. بهرامی، احسان. به یاری فریدون جنیدی. نشر بلخ. ص ۱۶۲.)
-
پیرامون برابر سوم این واژه، در هـُرمـَزد یشت، بند های ۲۴ و ۲۵ می خوانیم :
۲۴
ای زَرتـُشت !
تو همواره دوست را از دشمن ِ بدخواه، نگاهدار باش !
روا مـَدار که دوست دچار گزند شود !
مگذار که دوست، از آسیب به رنج افتد !
مگذار آن مرد ِ دین آگاهی که مرا و اَمشاسپَندان را نیازی بزرگ، یا پیشکشی خـُرد آوَرَد، از دارایی خویش بی بهره مانـَد !
۲۵
ای زَرتـُشت !
این است بهمن آفریده ی من.
ای زَرتـُشت !
این است اَردیبهشت آفریده ی من.
ای زَرتـُشت !
این است شهریور آفریده ی من.
ای زَرتـُشت !
این است سپَندارمَذ آفریده ی من.
ای زَرتـُشت !
اینان اند خـُرداد و اَمرداد، هردوان از آفریدگان من. اینان اَشَوَنانی را که به دیگر سرای درآیند، پاداش بخشند.
-
هم چنین در یسنا، هات ۱، بند ۲ می خوانیم :
۲
نـُويد ِ [ ستايش ] میدهم.
ستايش به جای می آورم بهمن و اَرديبهشت و شهريور و سپَندارمَذ و خُرداد و اَمرداد و گِوُش تـَشَنَ و گوشوروَن و آذرِ اهورامزدا ـ تـُخشاترين ِ اَمشاسپَندان ـ را.
** اردیبهشت پس از بهمن و سپند مینو(یا هرمزد)، برترین ِ امشاسپندان است و درگاهان زرتشت ارج و جایگاهی ویژه دارد. آنان که یاران اردیبهشت اند، بهترین پاداشها را دریافت خواهند داشت ( یسنا ۴۹، بند ۹ ).
** در اوستا می خوانیم که : هرمزد او را از نیروی خرد ِ خویش آفریده است ( یسنا ۳۱، بند ۷ ) و پدر او است (یسنا ۴۷، بند ۲).
** اردیبهشت نگهبان مرغزارها است و مردم ِ پرهیزگار در مرغزارهای او و امشاسپند بهمن به سر می برند ( یسنا ۳۳، بند ۳ ) و هرمزد به هنگام آفرینش به یاری او گیاهان را برویانید ( یسنا ۴۸، بند ۶ ).
** در اوستا اردیبهشت زیباترین ِ امشاسپندان خوانده شده است ( یشت ۱، بند ۲۲ ). آن چه را هرمزد به دست بهمن آفریده است، به یاری اردیبهشت افزایش خواهد داد ( ویسپرد ۱۱، بند ۴ ).
** او از میان برنده بیماری، مرگ، جادوگری و خرفستران ( حشرات موذی ) است ( یشت ۳، بندهای ۱۴تا ۱۷).
** هر يك از آفرينشهای هفت گانه، متناسب با گامه های ( مراحل ) آفرينش به یکی از امشاسپندان پیوسته است و آفرينش ِ آتش كه در همه ی هستی جریان دارد به ارديبهشت، نماد ِ سامان ( نظم ) جهانی، پیوسته است. در نامه ی پهلوی بندهشن، آن جا كه امشاسپندان را به شماره بر میشـُمارد، میگويد «سديگر از مينـُويان ارديبهشت است. او از آفرينش ِ جهانی آتش را به خويش پذيرفت». آتش که پسر هـُرمـَزد نیز خوانده شده است ، همواره و در همه جا مورد ستایش همگان است. هـُرمـَزد از میان امشاسپندان ، امشاسپند اردیبهشت را که سراسر روشنی و نیکی است، گماشته ی نگهبانی از آتش می کند .
** ايـزد آذر، ايـزد سـروش و ايـزد بهرام از همكاران و يـاران امشاسپند ارديبهشت شـمـرده مـی شوند.
** در گزارش های پهلوی هـُرمـَزد با اردیبهشت و بهمن رایزنی می کند، اردیبهشت آتش را می پاید و دشمن ِ ديو خشم است ( يشت ۱۹، بند ۴۶ ). اما دشمن بنیادین او ا َنـدَر است. اندر از كماله ی ديوان و جان ِ سرپیچی درمردمان است. جان ِ سرپیچی، چيزی است كه مردمان را از دادیک ( قانون ) و سامان ِ ( نظم ) یزدان دور میسازد. پس اندر، در برابر دادیک و سامان اهورایی است.
** اردیبهشت ازميان برنده ی بيماری ها، مرگ ( ناگهانی )، جادوگری و خرفستران ( حشرات موذی ) ( يشت ۳، بندهای ۱۴ تا ۱۷ ) و نگهدارنده سامان ( نظم ) بر روی زمين است. ارديبهشت حتی سامان را در دوزخ نيز نگاه میدارد و نگهبانی میكند كه ديوان ، بدكاران را بيش از آن چه سزاوار آن اند، پادافره ( مجازات ) نكنند.دربرخی نوشته های پهلوی آمده است : « ارديبهشت را خويشكاری ( وظيفه ) اين است كه ديوان نـَهـِلـَد تا روان ِ دروندان را در دوزخ به بيش از گناهی كه ايشان راست، پادافراه كننده و (ديوان را) از ايشان باز دارد.»
** در پاره ۱۶۸، بخش ۱۱ از بندهشن چنین می خوانیم :
« در آغاز ِ آفرینش، چون هـُرمـَزد این شش امشاسپند را فراز آفرید، خود را نیز با ایشان، آن برترین و هفتمین بود. آن گاه از ایشان پرسید که ما را که آفرید ؟ از ایشان، یکی نیز پاسخ نکرد. باری دیگر و سدیگر به همان گونه پرسید. پس اردیبهشت گفت که ما را تو آفریدی. ایشان نیز به هم پاسخی به همان گونه گفتند. پس اردیبهشت نیز با ایشان باز گفت. نخست، خدایی را به هـُرمـَزد، اردیبهشت داد. پس هرمزد، اشم وهویی بگفت و اردیبهشت را ( بر ) بـُن ِ همه فراز گـُماشت، چنان که بهمن، مـَهـیـن و اردیبهشت، بـُن است.»
** سخن درست و به آیین گفته شده، آيين خوب برگـزار شده، گـندم به سامان رشـد كرده و پنداره هایی ( مفاهیمی ) از اين دست، نشانه هایی از ارديبهشت دارند.
** او نيايش کنندگان را می پاید ( زير نظر دارد ). آنان كه اشه را نمیشناسند و ارديبهشت را خشنود نمیكنند، از بهشت بی بهره اند. زيرا از سامان ( نظم ) مزدا آفریده بیرون شده اند. پارسايان نيايش میكنند تا بتوانند راه اين شهریار بهشتی را دنبال كنند و در بهشت ِ پر از شادی او به سر ببرند. از اين رو، دین داران را اشون برابر با پيرو اشا مینامند.
** بنابرگزارش بندهشن در میان گیاهان، گل «مرزنگوش» يا «مرزنجوش» نيز ( گلی خوشبو به رنگ سفيد مايل به سرخ. عنقر یا انجرک است که همان مرزنگوش یا عین الهدهد باشد. ) ویژه ی او است.
** اين امشاسپند در پراکندن دين بهی نيز جایگاهی در خور دارد. هنگامی كه زرتشت دين خود را به گشتاسب شاه می نماید، ارديبهشت ِ امشاسپند به همراه بهمن ِ امشاسپند و ايزد ی آتش خود را به او نماياندند تا دودلی را از انديشه او بزدايند و اشایی ( حقانيت ) اين آيين را روشن سازند.
** نماز ِ نامی ( معروف ) اشم وُهـُو را نماز اشا يا ارديبهشت نيز گفته اند، چرا كه برگردان آن چنين است: «راستی ، بهترين داده ی اهورایی و مايه ی نیک انجامی است. نیک انجامی از آن ِ كسی است كه خواستار بهترين راستی است».
از این رو، پيرو ِ ارديبهشت نیک انجام ( سعادتمند ) خواهد شد و با نیایش او، آفات و گزند ها را از خود دور خواهد ساخت.
** این امشاسپند نیز چون سایر امشاسپندان دارای دو کارکرد مینـُوی و زمینی است. در جهان مینوی نماینده ی پاکی، راستی، سامان ( نظم ) و داد ( قانون ) اهورایی و در زمین، نگاهبانی آتش با او است. در اوستا چنین آمده است: "اهریمن با پیدایی زرتشت می گریزد، با فریادی این چنین که زرتشت مرا بسوزانید با اشا وهیشته و از زمین براند مرا ( یشت ۱۷، بند ۲۰ ).
** بر پایه سال شماری ایرانیان باستان که هر ماه سی روز بوده، اين جشن در سوم اردیبهشت برگزار می شده است، ولی در سال شماری امروزی ( خیامی ) که شش ماه نخست سال را ۳۱ روز حساب کرده و يک روز به فروردين ماه افزوده اند، امروزه جشن ارديبهشتگان در دوم ارديبهشت برگزار می شود.
روزهای نامی ( معروف ) در اردیبهشت ماه :
بر پایه گزارش نوشته های اوستایی و پهلوی :
** دوم اردیبهشت/ بهمن روز. جشن گردآوری گلها و گیاهان دارویی از دشت ها است.
** سوم اردیبهشت/ اردیبهشت روز. جشن اردیبهشتگان، جشنی در ستایش و گرامیداشت امشاسپند اَردیبهشت. كوشیارگیلی در «زیج جامع» از آن با نام «گلستانجشن» یاد كرده است.
** دهم اردیبهشت/ آبان روز. جشن چهلم نوروزاست.
** پانزدهم اردیبهشت/ دی به مهر روز. جشن میانه ی فصل بهار و زمان گاهَنباری به نام «میدیوزَرِم» در اوستایی «مَـئیذیوئیزَرِمَـیه» برابر با «میانه ی بهار/ میانه ی فصل سبز».هر چند میانه ی بهار با شانزدهم اردیبهشت برابر است؛ اما در گذشته و امروزه نیز، پانزدهمین روز از ماه ِ دوم هر فصل ، میانه ی آن شناخته میشود.
** جشنهای گاهَـنـْـباری (پارههای سال/ موسمهای سالیانه)، ادامه و بازمانده ای از سال شماری كهن در ایران باستان است كه درازی سال خورشیدی را نـَه به دوازده ماه ، بلكه به چهار فصل و چهار نیم فصل بخش میكردهاند و هر یك از این بازه های زمانی، نام و جشنی ویژه به همراه داشته است.
سال گاهنباری از هنگام انقلاب تابستانی یا نخستین روز تابستان آغاز میشده و پس از هفت پاره ی زمانی، یعنی سه پایان ِ فصل و چهار میانه ی فصل، به آغاز سال آینده می رسیده است ( پایان بهار یا آغاز تابستان مانند دیگر فصلها، دارای جشن گاهنباری نبوده و تنها جشن آغاز سال نو به شمار می رفته است. )
